De weg naar een scriptie over John Cage

Het begon allemaal in de barre winter van 2012. Dat jaar was een John Cage jaar. Met een groepje studenten wilden we ter gelegenheid van zijn 100ste verjaardag een stuk uitvoeren op het geweldige open podium van onze studievereniging. Omdat we niet allemaal zulke geweldige muzikanten zijn zoals Leendert, besloten we een stuk uit te voeren waarvoor we niet echt hoefden te musiceren. We struinden de UB af naar een mooie partituur en kwamen terecht bij Variations IV. Dit stuk heeft de aanwijzing: “For any number of players, any sound or combinations of sounds produced by any means, with or without any other activities”. Dit leek ons een uitstekend stuk om op te voeren. Een opname van de uitvoering is hier: http://www.youtube.com/watch?v=cF53Yc8U9d0 te zien.

De aanwijzing intrigeerde mij enorm, net als de rest van de partituur. Voor het vak Gecomponeerde muziek uit de 20ste en 21ste eeuw (voorheen Muziek V) was de verdiepingsmodule in januari gericht op John Cage. Dit leek mij een uitstekende gelegenheid om me verder te verdiepen in Variations IV. Het stuk bleek uit een reeks van acht werken te bestaan, die allemaal te boek staan als “Indeterminacy (onbepaaldheid). Voor het vak heb ik onderzocht hoe deze stukken precies werken en wat je als uitvoerende moet doen. Hierbij vernam ik een rare tendens in de werken: De Variations had Cage geschreven om te experimenteren met indeterminacy en een grotere mate hiervan op te zoeken. Na Variations IV was er een schijnbare achteruitgang van indeterminacy waar te nemen. Ik wilde uitzoeken hoe dit verder zat. Gelukkig had ik mijn bachelorscriptie nog niet geschreven en kon ik op deze manier het onderwerp verder uitdiepen.

Voor mijn scriptie ben ik eerst op zoek gegaan naar een juiste omschrijving van het begrip indeterminacy. Ik vond deze term heel vaag. Het werd voor verschillende verschijnselen gebruikt. Het bleek dat er een verschil zit tussen onbepaaldheid voor een uitvoering en een onbepaaldheid tijdens een uitvoering. De eerste term wordt expliciet indeterminacy genoemd door John Cage in zijn “Indeterminacy” lezing in Darmstadt (1958)[1]. Het tweede verschijnsel duidt ik aan als Contingency. Een term die later (in de jaren ’70 pas) door Cage wordt gebruikt maar om andere composities (Child of Tree, Branches en Inlets) te beschrijven. Contingency legt hij uit als een discontinuïteit tussen handelen en gevolg. Ik zal de twee termen onderscheiden aan de hand van onze uitvoering van Variations IV:

Variations IV vraagt aan uitvoerende om op de plattegrond van de plek van uitvoeren (het universiteitstheater) een cirkel te leggen (midden op het podium, sampler) en vervolgens 7 punten en een andere cirkel op de plattegrond te gooien. Uit het resultaat valt af te lezen op welke plekken acties moeten plaats vinden. Bij ons was dat bij de ingang (sjoelbak), bij de geluidstechniek (trombone), in het publiek (klarinet) en twee bewegende acties (lopende radio en het uitdelen van rozijnen). Al deze voorbereidingen zijn door John Cage onbepaald gelaten en worden indeterminacy genoemd. Door deze aanwijzingen is elke uitvoering van Variations IV uniek en zijn er oneindig variaties op het stuk (vandaar de naam).

Bij de uitvoering echter zijn er nog heel veel andere toevalsfactoren: de programmering van de radio, de uitkomst van de sjoelbak, de onbekwaamheid van de klarinettist (de schrijver van dit stuk tekst), het arriveren van een aantal mensen en natuurlijk de samenklank van al deze opzichzelfstaande factoren. Dit valt uit te leggen als contingency.

Uiteraard ben ik me pas bij het schrijven van mijn scriptie bewust geworden van deze tweedeling. Vooraf wist ik nog niet precies wat de uitkomst van mijn onderzoek zou zijn. Aan de hand van de twee termen heb ik een kritische bespreking van ongeveer twintig composities gegeven. Hieruit valt de rare tendens na Variations IV ook te verklaren. De conclusies hiervan kan je lezen in mijn scriptie. Als je die wil lezen stuur mij dan een mailtje dan stuur ik het naar je op.

-Steven Vrouwenvelder


[1] Cage, John. “Indeterminacy” Silence. Wesleyan University Press, Middletown: 35-40

Reacties